I. Skąd właściwie wzięła się nazwa państwa? W dużym skrócie, jej pierwszy człon wywodzi się od indoeuropejskiego słowa Bosana, oznaczającego „wodę”. Z kolei „Hercegowina” pochodzi od niemieckiego tytułu herzog (książę), co w wolnym tłumaczeniu oznacza po prostu „ziemię księcia”.

2. Historię tego regionu zdominowały wielkie imperia, ale pod koniec XIV wieku Bośnia przeżyła swój potężny zryw niepodległościowy i stała się samodzielnym, niezwykle silnym królestwem. Pierwszym królem tego państwa został Tvrtko I z dynastii Kotromanowiczów, koronowany w 1377 roku. Za jego kilkunastoletniego panowania kraj ten stał się prawdziwą regionalną potęgą gospodarczą, choć niestety ten „złoty wiek” nie przetrwał zbyt długo.

3. Turcy podbili Królestwo Bośni w 1463 roku i zadomowili się na jego terenach na ponad cztery wieki. Co po nich pozostało oprócz zapisków na kartach historii? Orientalny klimat, wszechobecne meczety, zapach gęstej kawy z miedzianej dżezwy i cudowna stara architektura Imperium Osmańskiego.

4. Kiedy na początku lat 90. Jugosławia zaczęła się rozpadać, po ogólnonarodowym referendum z 3 marca 1992 roku proklamowano niepodległość Republiki Bośni i Hercegowiny. Niestety stało się to zapalnikiem wyniszczającej wojny domowej. Pokój i nowe, obecne granice terytorialne wewnątrz państwa zagwarantował dopiero układ pokojowy podpisany w amerykańskim mieście Dayton w 1995 roku.

5. Wojna domowa z lat 1992–1995, która wybuchła po ogłoszeniu przez Bośnię niepodległości, była najtragiczniejszym konfliktem zbrojnym w Europie od czasów II wojny światowej. Szacuje się, że zginął w niej aż jeden na pięćdziesięciu obywateli kraju (łącznie ok. 100 tysięcy osób!), a ponad 2 miliony ludzi musiały opuścić swoje domy.

6. Na mocy wspomnianego wyżej układu państwo podzielono na dwie główne części: Federację Bośni i Hercegowiny (zamieszkaną głównie przez muzułmanów i katolików) oraz Republikę Serbską (dominowaną przez prawosławnych Serbów).

7. Społeczeństwo Bośni i Hercegowiny to fascynująca mozaika. Kraj ten zamieszkują głównie trzy grupy: Boszniacy (słowiańscy muzułmanie), bośniaccy Serbowie (w większości wyznawcy prawosławia) oraz bośniaccy Chorwaci (przeważnie katolicy).

8. Nie zdziwi chyba nikogo, że zamiast jednego prezydenta, Bośnia i Hercegowina ma ich aż trzech! Aby zachować równowagę w tym wielokulturowym kraju, funkcję głowy państwa pełni wspólnie Prezydium, w którego skład wchodzi po jednym reprezentancie Boszniaków, Serbów i Chorwatów.

9. W kraju obowiązują aż trzy języki urzędowe: bośniacki, chorwacki i serbski. W praktyce są one do siebie tak niezwykle zbliżone, że posługujący się nimi mieszkańcy bez większego problemu rozumieją się nawzajem.

10. Choć spacerując po bośniackich miastach najczęściej natkniecie się na dwa powszechne alfabety:  łaciński i cyrylicę, tutejsza lingwistyka kryje w sobie znacznie więcej niespodzianek! W Bośni można natknąć się na arebicę, czyli fascynujący, arabski zapis języka bośniackiego. Historycznym smaczkiem jest również bosančica, czyli unikalna, lokalna odmiana cyrylicy, która stanowi dowód na wielowiekowe przenikanie się różnych kultur w tym regionie.

11. Obecna flaga Bośni i Hercegowiny, wprowadzona w 1998 roku, kryje w sobie pewną symbolikę. Żółty trójkąt odzwierciedla uproszczony kształt kraju i reprezentuje jego trzy główne narody. Niebieskie tło nawiązuje z kolei do pokoju oraz barw Unii Europejskiej. Najciekawszym detalem jest jednak ukośny rząd białych gwiazd – znajdziecie tam siedem pełnych i dwie przycięte na brzegach, co ma symbolizować Europę oraz jej wartości, a ucięte krawędzie przypominają, że ta gwiezdna linia jest nieskończona.

12. Bośnia i Hercegowina to jeden z zaledwie kilku krajów na świecie (obok m.in. Hiszpanii czy San Marino), którego hymn państwowy składa się wyłącznie z melodii i nie posiada oficjalnego tekstu. Co prawda przez lata powstawały różne propozycje słów, ze względu na wielonarodowość i skomplikowaną politykę kraju, do dziś nie udało się dojść w tej kwestii do ostatecznego porozumienia.

13. Płacąc w Bośni i Hercegowinie, użyjecie marki zamiennej (BAM/KM), która w 1995 roku zastąpiła dawnego dinara. Jej nazwa bezpośrednio nawiązuje do dawnej marki niemieckiej, z którą początkowo dzieliła sztywny kurs 1:1. Gdy Niemcy przeszły na nową walutę, markę bośniacką powiązano z euro. Dziś jej oficjalny, stały kurs wynosi 1 EUR = 1,95583 KM, co w praktyce jest świetną wiadomością dla turystów – na miejscu podczas zakupów czy w restauracjach wystarczy po prostu zaokrąglać, przyjmując wygodny przelicznik: 1 euro = 2 marki.

14. Łączna długość granic Bośni i Hercegowiny to 1538 km, z czego niemal połowę (aż 751 km) wyznaczają rzeki. Najdłuższy odcinek kraj ten dzieli z Chorwacją (932 km) – po jej wejściu do UE w 2013 roku, linia ta stała się jedną z najdłuższych zewnętrznych granic całej Unii Europejskiej. Pozostali sąsiedzi Bośni to Serbia (357 km) oraz Czarnogóra (249 km).

15. Kraj ten posiada zaledwie około 20 kilometrów dostępu do Morza Adriatyckiego, a jedynym nadmorskim kurortem jest miejscowość Neum. Ale to jeszcze nic! Ten krótki odcinek wybrzeża wcina się w terytorium Chorwacji, oddzielając słynny Dubrownik od reszty kraju.

16. Sarajewo to nie tylko polityczna i kulturalna stolica Bośni i Hercegowiny, ale przede wszystkim jedno z najbardziej fascynujących miast w całej Europie. Położone w malowniczej kotlinie rzeki Miljacka i otoczone potężnymi szczytami Gór Dynarskich, oferuje niesamowite widoki i unikalny miks historyczny. Wystarczy dosłownie jeden krok, oznaczony na głównym deptaku Ferhadija słynną linią Sarajevo Meeting of Cultures, by z klimatycznych, osmańskich uliczek pełnych tradycyjnych kawiarni przenieść się prosto w elegancką, monumentalną architekturę z czasów panowania Austro-Węgier.

17. Sarajewo nazywane jest europejską Jerozolimą. Dlaczego? A no spacerując po ścisłym centrum miasta, w promieniu zaledwie kilkudziesięciu metrów natkniecie się na monumentalną katedrę rzymskokatolicką, zabytkowy meczet, prawosławną cerkiew oraz synagogę.

18. Na moście Łacińskim w Sarajewie w 1914 roku zastrzelono arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, co stało się iskrą zapalną do wybuchu I wojny światowej.

19. W 1984 roku oczy całego świata były zwrócone na Sarajewo – miasto było gospodarzem Zimowych Igrzysk Olimpijskich, które po raz pierwszy w historii odbyły się w państwie socjalistycznym. Z tej okazji wybudowano mnóstwo obiektów sportowych, jednak z biegiem lat i brakiem funduszy na ich utrzymanie (a także w wyniku późniejszych działań wojennych), wiele z nich popadło w ruinę. Dziś ogromną i bardzo nietypową atrakcją turystyczną jest opuszczony, ukryty w lesie i pokryty kolorowym graffiti betonowy tor bobslejowy na górze Trebević.

20. To właśnie po ulicach Sarajewa zaczął kursować pierwszy w Europie regularny tramwaj konny. Zadebiutował on w 1885 roku, ale na tym nie koniec komunikacyjnych innowacji! Dokładnie dekadę później konie przeszły na zasłużoną emeryturę, a miasto uruchomiło pierwszą na naszym kontynencie, w pełni zelektryfikowaną linię tramwajową. Cały ten projekt był w rzeczywistości wielkim testem dla władz Austro-Węgier, bo sprawdzano to nowoczesne rozwiązanie w Bośni, zanim ostatecznie zdecydowano się na wprowadzenie elektrycznych tramwajów na ulice Wiednia.

21. To państwo jest prawdziwym rajem dla miłośników dzikiej natury. Aż 90% terytorium Bośni i Hercegowiny leży na wysokości powyżej 200 m n.p.m.! Krajobraz w dużej mierze zdominowały imponujące Góry Dynarskie, a najwyższy szczyt kraju, Maglić, wznosi się na 2386 m n.p.m. Jakby tego było mało, niemal połowę powierzchni państwa pokrywają gęste lasy.

22. Choć kraj leży niemalże nad samym Morzem Adriatyckim, lokalne rzeki mają zgoła inny plan podróży. Tylko nieliczne z nich uchodzą do bliskiego Adriatyku. Zdecydowana większość bośniackich wód (w tym tak duże rzeki jak Sawa, Drina czy rzeka Bośnia) należy do zlewiska oddalonego o setki kilometrów Morza Czarnego.

23. Rzeka przepływająca pod słynnym mostem w Mostarze, Neretwa, jest znana jako jedna z najzimniejszych na świecie – latem jej temperatura rzadko przekracza 10-12 stopni Celsjusza. Zaś rzeki Pliva i Ribnik to światowej sławy łowiska, szczególnie cenione przez pasjonatów wędkarstwa muchowego.

24. Brzmi to nieprawdopodobnie, ale Bośnia i Hercegowina może pochwalić się większą liczbą wodospadów niż Włochy, Francja i Niemcy… razem wzięte! Do najbardziej zjawiskowych perełek, należą rozłożyste wodospady Kravica (gdzie latem można się nawet legalnie wykąpać!), potężny i dziki Štrbački buk w Parku Narodowym Una oraz absolutny ewenement na skalę światową: ponad 20-metrowy wodospad rzeki Pliva, który szumi w samym sercu miasteczka Jajce. Więcej o bośniackich wodospadach przeczytacie w tym wpisie.

25. W Parku Narodowym Sutjeska, tuż przy granicy z Czarnogórą, ukryty jest prawdziwy przyrodniczy skarb – prastary las Perućica. Dzieli on zaszczytne miano jednej z absolutnie ostatnich zachowanych puszcz pierwotnych w całej Europie. W tym elitarnym, dzikim gronie znajduje się zresztą w bardzo bliskim i dobrze nam znanym towarzystwie… naszej rodzimej Puszczy Białowieskiej!

26. W niepozornej miejscowości Konjic znajduje się obiekt, który przez dekady nie istniał na żadnej mapie. Mowa o gigantycznym, podziemnym schronie przeciwatomowym, wybudowanym w ścisłej tajemnicy na polecenie przywódcy Jugosławii, Josipa Broz Tity. Dziś ten zimnowojenny kompleks zyskał zupełnie nowe, artystyczne życie. Jego betonowe labirynty i zachowane w idealnym stanie pomieszczenia pełnią obecnie rolę jednej z najbardziej niezwykłych galerii sztuki współczesnej na świecie.

27. Podczas Ramadanu, na Żółtej Twierdzy w Sarajewie, codziennie o zachodzie słońca oddaje się strzał z armaty, który symbolizuje koniec dziennego postu i pozwala mieszkańcom rozpocząć posiłek (iftar).

28. Festiwal Filmowy w Sarajewie to obecnie największe i najbardziej prestiżowe wydarzenie filmowe na całych Bałkanach. Jednak to, co czyni go absolutnie wyjątkowym, to dramatyczne okoliczności jego powstania. Pierwsza edycja odbyła się w 1995 roku – w samym środku brutalnej wojny domowej i trwającego wciąż oblężenia miasta!

29. A skoro o filmach mowa, Bośnia i Hercegowina może pochwalić się ogromnym sukcesem w świecie wielkiego kina! Poruszający bośniacki dramat wojenny „Ziemia niczyja” („No Man’s Land”) w reżyserii Danisa Tanovicia to arcydzieło, które w 2002 roku zdobyło Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Jakby tego było mało, ta głośna produkcja z 2001 roku zgarnęła również prestiżowego Złotego Globa.

30. Bośniacy to ogromni miłośnicy kofeiny – zajmują zaszczytne 10. miejsce na świecie pod względem spożycia tego trunku! Choć tradycję picia kawy sprowadzili tu w 1463 roku kupcy z Imperium Osmańskiego, lokalna bosanska kafa ma swoje własne, unikalne zasady. W przeciwieństwie do kawy po turecku, tutaj najpierw zagotowuje się wodę, odlewa jej odrobinę, a dopiero potem wsypuje zmielone ziarna – to gwarantuje głębszy smak i idealnie gęstą piankę. Na stół trafia piękna, miedziana dżezwa (prawdziwa perełka do apetycznej fotografii kulinarnej!), mała filiżanka, szklanka wody i słodkie rahat lokum. Fusy bezpiecznie zostają na dnie dzbanuszka, a sama degustacja to prawdziwy ceremoniał.

31. Jeśli w lokalnej piekarni poprosicie o „burka z serem”, możecie liczyć na pełne dezaprobaty spojrzenie sprzedawcy! W bośniackiej tradycji kulinarnym faux pas jest nazywanie w ten sposób czegokolwiek innego niż kruchego ciasta faszerowanego mięsem. Każde inne nadzienie ma swoją własną, dumną nazwę: z białym serem to sirnica, ze szpinakiem to zeljanica, a z ziemniakami to krompiruša.

32. Bałkańska uczta nie byłaby kompletna bez klasycznych ćevapi! Te soczyste, grillowane paluszki z mielonego mięsa podawane są w tradycyjnym, puszystym chlebku somun, koniecznie w towarzystwie solidnej garści posiekanej cebuli. Co ciekawe, niemal każde miasto posiada swój własny, unikalny przepis, którego mieszkańcy bronią z ogromną dumą. Na szczególną uwagę zasługują zwłaszcza legendarne, konkurujące ze sobą wersje z Sarajewa oraz Travnika.

33. Tufahija to absolutny hit wśród tradycyjnych bośniackich słodkości. Ten obłędny deser to misternie wydrążone jabłka ugotowane w cukrowym syropie, po brzegi nafaszerowane orzechami włoskimi i zwieńczone solidną czapą bitej śmietany. Przepis znajdziecie w mojej podróżniczej książce kucharskiej!

34. Podróż na Bałkany nie liczyłaby się bez choćby symbolicznego łyka tego lokalnego specjału! Absolutną królową bośniackich stołów jest domowa rakija. Miejscowi gospodarze najchętniej destylują ją w dwóch kultowych odsłonach: jako słynną, śliwkową šljivovicę lub rześką, winogronową lozę. Gdy zostaniecie poczęstowani kieliszkiem własnoręcznie pędzonej rakiji na powitanie, po prostu nie wypada odmówić! Warto jednak pamiętać, że te tradycyjne, domowe wyroby potrafią mieć naprawdę potężną moc!