Mostar to miejsce, gdzie dosłownie Wschód spotyka się z Zachodem, zapach mocnej, parzonej w tygielku kawy miesza się z aromatem grillowanego mięsa, a lodowata, szmaragdowa rzeka przecina spaloną słońcem dolinę. To jedno z tych miejsc na mapie Bałkanów, które po prostu trzeba poczuć na własnej skórze.
Mostar odwiedziłam na początku lipca. Choć atrakcji, widoków i smaków miasta było co nie miara, na zawsze będę wspominać je głównie z jednego powodu – miałam wrażenie, że trafiłam do piekła! Najbardziej gorącego piekła! Owego lipcowego dnia temperatura w Mostarze przekroczyła 45 stopni…
Ale nie o tym będzie w tym poście, choć dowiecie się też z niego, dlaczego w Mostarze bywa tak gorąco i kiedy do niego nie pojechać, aby również nie trafić do piekła. Dziś oprowadzę Was po zakamarkach Mostaru, opowiem o trudnej historii wyrytej na fasadach budynków i zdradzę, gdzie zjeść tak, by poczuć prawdziwą duszę tego regionu, nie wydając przy tym fortuny w turystycznych pułapkach. Czyli wszystko to, czego najbardziej potrzebujecie.
Zaczynajmy!
Gdzie leży Mostar i z czego słynie?
Mostar to nieformalna stolica Hercegowiny, czyli południowej części państwa Bośnia i Hercegowina. Miasto jest malowniczo położone nad rzeką Neretwą, w głębokiej dolinie otoczonej przez masywy górskie, takie jak Velež i Čabulja. Geograficznie znajduje się w doskonałym punkcie wypadowym, bo zaledwie nieco ponad 120 kilometrów na południowy zachód od Sarajewa i około 130 kilometrów od chorwackiego Dubrownika czy Splitu. Z tego powodu bardzo często staje się celem jednodniowych wycieczek dla turystów spędzających urlop nad Adriatykiem.
Z czego słynie Mostar? Przede wszystkim z ikonicznego Starego Mostu (Stari Most), od którego zresztą wzięła się nazwa miasta i jego dawnych strażników, zwanych mostari. To jednak także symbol powojennej odbudowy, miejsce styku kultur: katolickich Chorwatów i muzułmańskich Boszniaków oraz arena jednych z najbardziej widowiskowych skoków do wody na świecie.
Krótka, lecz burzliwa historia Mostaru
Nie da się w pełni zrozumieć Mostaru bez spojrzenia w jego przeszłość. Miasto rozkwitło w XV i XVI wieku pod panowaniem Imperium Osmańskiego. To z tego okresu pochodzi jego orientalny, naprawdę zjawiskowy układ, bazary i meczety. Pod koniec XIX wieku Mostar przeszedł pod zarząd Austro-Węgier, co zaowocowało nową architekturą w stylu europejskim.
Najbardziej tragiczny rozdział w historii miasta to jednak lata 90. ubiegłego wieku i wojna w byłej Jugosławii. W latach 1993-1994 Mostar był areną bratobójczych walk między Boszniakami a Chorwatami. Miasto zostało drastycznie podzielone wzdłuż linii rzeki Neretwy i uległo ogromnym zniszczeniom.
Spacerując dziś ulicami, zwłaszcza tuż za granicami zrewitalizowanego, turystycznego Starego Miasta, niemal na każdym kroku zobaczycie przerażające pamiątki tamtych dni. Fasady bloków mieszkalnych, starych kamienic i budynków użyteczności publicznej wciąż podziurawione są jak sito od setek kul i odłamków artyleryjskich. Najbardziej wymownym symbolem jest tzw. Wieża Snajperów – Staklena Banka (dawny bank), z której strzelcy wyborowi terroryzowali mieszkańców. Te ślady nie zostały usunięte celowo – są milczącym pomnikiem historii. Sami mieszkańcy Mostaru, choć niezwykle gościnni, serdeczni i uśmiechnięci w stosunku do turystów, wciąż żyją w mieście, które mentalnie i politycznie bywa podzielone. Mimo to, spotkacie się tu z ogromną otwartością, a w miejscowych kawiarniach odczujecie prawdziwie bałkańską, niespieszną duszę.
Dlaczego latem Mostar zamienia się w piekarnik?
Nadeszła pora, aby zdradzić Wam piekielny charakter Mostaru, o którym wspominałam we wstępie tego wpisu, bo Mostar faktycznie jest jednym z najgorętszych miast w całej Europie. Temperatury nierzadko przekraczają tu 40 stopni Celsjusza w cieniu. Dlaczego tak się dzieje? Odpowiedź kryje się w tutejszym ukształtowaniu terenu.
Miasto leży w specyficznej, krasowej niecce, osłoniętej wysokimi górami. Te masywy skalne w ciągu dnia nagrzewają się od słońca i działają niczym ogromny piec, który kumuluje ciepło, nie pozwalając na swobodną cyrkulację chłodniejszego powietrza. Dodatkowo panuje tu klimat śródziemnomorski, co oznacza długie, suche i upalne lata oraz łagodne, choć często deszczowe zimy. Zimą temperatury rzadko spadają poniżej zera, osiągając zazwyczaj od 5 do 10 stopni w ciągu dnia. Wiosna i jesień to zdecydowanie najlepszy czas na zwiedzanie, bo jest ciepło, słonecznie, a Wy unikniecie lejącego się z nieba żaru, który potrafi skutecznie odebrać siły do aktywnego eksplorowania okolicy. Jak to też zwykle bywa, wiosną i jesienią Mostar staje się mniej turystyczny, jest też nieco tańszy.
Stary Most w Mostarze i jego historia pełna adrenaliny
Kiedy po raz pierwszy stanęłam na brzegu Neretwy i ze wstrzymanym oddechem patrzyłam na sylwetkę człowieka prawie rzucającego się w przepaść, od razu wiedziałam, że to zjawisko musi mieć znacznie głębsze dno niż tylko turystyczne show…
Aby w pełni zrozumieć fascynację skokami z tak ogromnej wysokości, musicie cofnąć się w czasie aż do XVI wieku, kiedy to uczeń słynnego architekta Sinana, Mimar Hajrudin, ukończył budowę Starego Mostu. Z dokumentów historycznych, w tym z zapisków słynnego osmańskiego podróżnika Evliyi Çelebiego z XVII wieku, wynika jasno, że miejscowi śmiałkowie zaczęli skakać do wody niemal od razu po zdjęciu rusztowań. Nie był to jednak zwykły sport czy letnia rozrywka dla zabicia czasu. Skok z wysokości dwudziestu czterech metrów w lodowaty, porywisty i zdradliwy nurt szmaragdowej Neretwy stał się ostatecznym testem męskości dla lokalnych chłopców. W tradycji Hercegowiny utarło się przekonanie, że młody chłopak staje się pełnoprawnym mężczyzną dopiero w momencie, gdy przełamie paraliżujący strach i rzuci się z najwyższego punktu łuku w spienioną rzekę. Lokalna legenda głosi wręcz, że ci, którym zabrakło odwagi na ten brawurowy wyczyn, mieli w tamtych czasach ogromne problemy ze znalezieniem żony, ponieważ w surowym, górskim społeczeństwie uważano ich za tchórzy niezdolnych do zapewnienia bezpieczeństwa własnej rodzinie.
Z biegiem lat i stuleci ta surowa tradycja (na szczęście!) ewoluowała, stając się nieodłącznym elementem tożsamości całego miasta, zakorzenionym w nim tak głęboko, że przetrwała zmianę imperiów, państw, a nawet najtrudniejsze momenty bratobójczej wojny na Bałkanach. Skakanie z mostu stało się dla młodych mężczyzn kwestią honoru i przynależności do elitarnego, szanowanego grona zwanego „Mostari”, czyli dawnych strażników mostu. W 1968 roku te spontaniczne, często ryzykowne popisy przekształcono w oficjalne, coroczne zawody, które odbywają się w Mostarze każdego lata i przyciągają na brzegi Neretwy tysiące widzów z całego świata. Zawodnicy rywalizują w dwóch głównych kategoriach: tradycyjnych skokach na nogi oraz znacznie bardziej niebezpiecznych i widowiskowych skokach na głowę, nazywanych potocznie „jaskółką” (lasta). Zgłębiając ten temat, dowiedziałam się, że skok „na jaskółkę” wymaga niezwykłej precyzji, doskonałej techniki i stalowych nerwów. Uderzenie o taflę wody z takiej wysokości przy najmniejszym błędzie w ułożeniu ciała przypomina zderzenie z betonem, a sama Neretwa jest rzeką dość płytką w miejscu lądowania i niemal przez cały rok przeraźliwie zimną.
Dziś, gdy spacerujecie po wyślizganych kamieniach Starego Mostu i widzicie opalonych członków lokalnego klubu pływackiego zbierających od tłumu datki do kapelusza, musicie wiedzieć, że nie jest to wyłącznie turystyczna pułapka nastawiona na szybki zysk. To raczej podtrzymywanie wielowiekowego dziedzictwa w nowoczesnych, komercyjnych realiach. Ci młodzi mężczyźni od wczesnych lat szkolnych trenują na niższych platformach i skałach rozsianych wzdłuż brzegu rzeki, wyrabiając w sobie odpowiednie odruchy, aby pewnego dnia móc legalnie i bezpiecznie stanąć na szczycie ikonicznego mostu. Ich niezwykły profesjonalizm docenił zresztą sam światowy sport ekstremalny. Mostar regularnie staje się areną międzynarodowych zawodów Red Bull Cliff Diving, co tylko potwierdza rangę tego miejsca. Oglądając ten niezwykły spektakl z brzegu z miedzianym tygielkiem kawy w dłoni, pamiętajcie, że macie przed oczami żywą historię, w której ludzka adrenalina od blisko pięciuset lat miesza się z lokalnym honorem i niesamowitym szacunkiem do potęgi natury.
Skoki z mostu w Mostarze oczami turysty
Dziś skokami zajmują się profesjonaliści z lokalnego klubu. Zanim skoczek rzuci się w przepaść, krąży po moście z kapeluszem, zbierając pieniądze od turystów. Dopiero gdy uzbiera odpowiednią kwotę (często około 50 euro w bilonie), oddaje widowiskowy skok. Oglądanie tego spektaklu jest całkowicie darmowe i zawsze gromadzi tłumy na obu brzegach. Podczas mojego pobytu w Mostarze dwóch dość wychudłych roznegliżowanych śmiałków zbierało założoną kwotę do kapeluszy, jednak skwar z nieba skutecznie odstraszył żądnych widowiska turystów, łącznie ze mną i moją ekipą, dlatego skoku ze słynnego starego mostu w Mostarze nigdy moje oczy nie doczekały.
Jeśli zastanawia Was czy turyści mogą skakać, spieszę z wyjaśnieniem. Teoretycznie tak, ale nie na własną rękę, raczej po opieką miejscowych znających się na rzeczy. I ja absolutnie odradzam Wam wszelkich samowolnych prób! Neretwa jest jedną z najzimniejszych rzek górskich na świecie i nawet w upalne, 40-stopniowe lato temperatura wody rzadko przekracza 12–15°C, co stwarza bezpośrednie ryzyko zatrzymania akcji serca lub paraliżu mięśni! Ponadto Neretwa ma w miejscu lądowania głębokość zaledwie 3–4 metrów, co grozi uderzeniem w dno, a zderzenie z taflą z takiej wysokości bez odpowiedniej techniki może skończyć się naprawdę tragicznie.
Jeśli jednak będąc w Mostarze pragniecie doświadczyć skoku do wody, musicie zgłosić się do siedziby klubu skoczków na moście Mostari Diving Club (Klub Skakača u Vodu „Mostari”). Tam uiszczacie opłatę (około 35 euro), przechodzicie szkolenie, oddajecie próbne skoki z niższych platform, a dopiero po akceptacji instruktora możecie skoczyć ze Starego Mostu, za co otrzymujecie pamiątkowy certyfikat.
Ciekawostką jest to, że tuż obok mostu, na skałach przy brzegu rzeki, znajduje się mniejsza skocznia w formie platformy, którą zlokalizujecie tutaj. Jest to miejsce treningowe dla lokalnej młodzieży, gdzie z mniejszej wysokości szlifują oni swoje umiejętności. Turyści często zatrzymują się tam, by popatrzeć na mniej oficjalne, ale wciąż widowiskowe popisy. Zaś ci odważniejsi sami decydują się na oddanie skoku. Zresztą, sprawdźcie sami poniżej.
Co zobaczyć w Mostarze?
Ale nie samym Starym Mostem Mostar żyje! Co jeszcze to wiekowe miasto ma do zaoferowania? Oczywiście, zgodnie z moją filozofią podróżowania, omijamy sztampowe obiekty i skupiamy się na miejscach, które oddają najprawdziwszy klimat miasta!
Kujundžiluk (Stary Bazar): tuż obok mostu płynnie wejdziecie w Kujundžiluk, czyli stary, osmański bazar. Spacerując wąskimi uliczkami, z obu stron będziecie mijać warsztaty rzemieślników, stoiska z barwnymi dywanami, miedzianymi tygielkami do kawy i misternie zdobionymi lampionami. Poczujecie się tu jak w Stambule na Wielkim Bazarze! Znajdziecie tu wyborne bałkańskie jadło (o tym będzie nieco niżej), ale też zachwycający widok na znany Wam już najważniejszy w kraju most. Choć miejsce to jest dziś mocno turystyczne, wciąż zachowało swój orientalny urok. Zanurzcie się w te zapachy i kolory, poszukajcie rękodzieła i pozwólcie sobie na zgubienie się w gąszczu małych kramów.
Meczet Koski Mehmed-Paszy: z reguły omijam obiekty sakralne, ale ten to absolutne must see z jednego powodu – widoku. Choć sama świątynia jest niewielka, jej malownicze położenie na klifie oraz historyczne wnętrza sprawiają, że jest to jedno z najbardziej fotogenicznych miejsc w Bośni i Hercegowinie. Możecie wspiąć się wąskimi, stromymi schodami na minaret. Widok na Neretwę, Stary Most i dachy miasta jest z tego miejsca po prostu obłędny! Dla wielu to nawet najpiękniejsza bośniacka widokówka. Musicie też wiedzieć, że dziedziniec meczetu można zwiedzać bezpłatnie, natomiast do wnętrza oraz na szczyt minaretu obowiązuje już bilet (około 8 euro). Warto skorzystać z tej możliwości i to nie tylko dla wspomnianego już widoku! Tylko niewiele muzułmańskich świątyń umożliwia wejście na wieżę minaretu.
Kriva Ćuprija (Krzywy Most): kiedy zmęczy Was już zgiełk głównego traktu, mam dla Was idealną odskocznię. Zaledwie kilkadziesiąt metrów od Starego Mostu ukryta jest Kriva Ćuprija, czyli Krzywy Most. To jakby jego starszy, miniaturowy brat zbudowany osiem lat wcześniej, służył ponoć jako makieta testowa przed wzniesieniem głównego mostu. Dla odmiany, przerzucony nad rzeczką Radobolja, która w tym miejscu urokliwie kaskadami wpada do Neretwy. Okolica ta jest niesamowicie zielona, ocieniona i znacznie cichsza. Znajdziecie tu stare, kamienne młyny i architekturę płynnie wtapiającą się w naturę. To przestrzeń, w której można usiąść na kamiennym murku w cieniu, wsłuchać się w szum wody i odpocząć po intensywnym marszu, obserwując, jak lokalne życie toczy się swoim własnym, powolnym rytmem.
Bulevar i Wieża Snajperów: aby zrozumieć duszę dzisiejszego Mostaru, musicie wyjść poza zrewitalizowaną starówkę i ruszyć w stronę Bulevaru Narodne Revolucije. To dawna linia frontu z czasów wojny w latach dziewięćdziesiątych. Przejście tą szeroką ulicą to surowa, wstrząsająca lekcja historii. Zobaczycie tu normalnie funkcjonujące bloki mieszkalne i kamienice, których elewacje do dziś noszą ślady setek kul i odłamków. Kawałek dalej wznosi się potężny, betonowy szkielet dawnego banku, zwanego Wieżą Snajperów. Ruiny te, pokryte gęstą warstwą ulicznego graffiti, stanowią milczący, mroczny pomnik tamtych dni. To trudne zderzenie z rzeczywistością, ale uważam, że bez tego spaceru wizyta w mieście jest po prostu niepełna.
Gdzie zjeść lokalnie i tanio w Mostarze?
Jeśli czytacie mojego bloga od jakiegoś czasu, wiecie, że unikam luksusowych restauracji z białymi obrusami. Chcę czuć dym z grilla i jeść to, co miejscowi. Nie zrobiłam wyjątku również w Mostarze. Musicie wiedzieć, że bośniacka kuchnia jest prosta, sycąca i obłędnie pyszna, a jej filarem jest dobrej jakości mięso i aromatyczne warzywa. Może nieco rozczarować wegetarian…
Na śniadanie koniecznie znajdźcie lokalną pekare (piekarnię) i kupcie gorący burek (tradycyjnie tylko z mięsem, wersja z serem to sirnica). Do tego zamówcie w małej kawiarence bośniacką kawę (bosanska kahva) – podawaną w miedzianym naczyniu (džezva) z kostką słodkości (rahat lokum) i szklanką wody. I nie możecie pominąć tufahiji, pod żadnym pozorem naprawdę nie możecie!
Moim faworytem do spróbowania bałkańskiego street foodu w Mostarze jest Ćevabdžinica Tima – Irma. Bywa tam tłoczno, bo to bardzo znane miejsce, ale ich talerze pełne grillowanych mięs (ćevapi, pljeskavica, sudžukice) z chlebkiem somun, ajvarem i kajmakiem to poezja smaku, przy czym ceny pozostają bardzo rozsądne! Do swojej listy dodajcie też Terrace Lagero, Restaurant Šadrvan czy URBAN taste of orient (tu widok na słynny most doda Wam jeszcze większego smaku).
Gdzie spać w Mostarze?
Jeśli zdecydujecie się na spędzenie nocy w samym Mostarze, polecam zatrzymać się w licznych pensjonatach prowadzonych przez miejscowe rodziny, zlokalizowanych tuż na obrzeżach Starego Miasta. Będziecie mieć blisko do atrakcji, ale unikniecie zgiełku bazaru i głośnej muzyki. Szukajcie kwater w okolicach rzeczki Radobolja lub po wschodniej stronie blisko meczetu Karadjoz-Beya. Wiele z nich oferuje przytulne dziedzińce, gdzie rano gospodarze poczęstują Was domową kawą, a koszt noclegu jest niewspółmiernie niski do jakości, jaką otrzymujecie – często można znaleźć świetny pokój za mniej niż 150-200 zł za noc.
Na ile czasu zatrzymać się w Mostarze?
Choć większość turystów przyjeżdża tu autokarami o 11 i wyjeżdża o 15, błagam Was – nie róbcie tego! Aby poczuć prawdziwą duszę Mostaru, musicie spędzić tu co najmniej jedną noc! Zostańcie, by zobaczyć, jak tłumy wycieczkowiczów znikają przed wieczorem. Mostar o zachodzie słońca, gdy miedziane latarnie zaczynają rzucać ciepłe światło na wyślizgane kamienie Kujundžiluka, to zupełnie inne miasto. Z perspektywy fotograficznej zaś najlepsze światło i puste uliczki znajdziecie tutaj wcześnie rano, zanim bazar obudzi się do życia. Sama rzeka Naretwa przybiera najpiękniejszy odcień niebieskiego w promieniach wschodzącego słońca.
Co jeszcze musicie wiedzieć o Mostarze?
Zanim ruszycie w drogę, mam dla Was jeszcze dwie drobne, ale kluczowe rady. Po pierwsze: zabierzcie niezwykle wygodne buty z dobrą, przyczepną podeszwą. Kamienie (tenelija), z których zbudowany jest Stary Most i otaczające go uliczki, są wypolerowane przez miliony stóp do takiego stopnia, że zachowują się jak tafla lodu – poślizgnąć się tam to kwestia chwili. Mnie samej w japonkach nie udało się tego uniknąć, więc postanowiłam Was ostrzec.
Po drugie: noście przy sobie gotówkę (Marki Transferowe – BAM, choć euro też jest powszechnie akceptowane po sztywnym kursie). Wiele małych, najbardziej autentycznych dziupli kulinarnych wciąż nie akceptuje płatności kartą. Czyż nie jest to cudowne?
Co zobaczyć w okolicy Mostaru?
Jeszcze tego nie wiecie, ale Mostar to świetna baza wypadowa, bo ten bośniacki region kryje w sobie absolutne perełki, których nie możecie pominąć. Sarajewo, Blagaj czy Wodospady Kravica to tylko niektóre z moich propozycji. Więcej o must see Bośni i Hercegowiny przeczytacie w oddzielnym wpisie (wkrótce).
0 komentarzy